فصل 8 – هوازدگی

هر جا كه سنگ كره یا هوا، ‌آب با موجودات زنده در تماس باشد، در سنگ ها تخریب فیزیكی و شیمیایی بوجود می آید. از این رو سنگ ها در محل خود تغییراتی می كنند كه به آن هوازدگی می گویند. هوازدگی معمولاً موجب تشكیل قشری از مواد نرم و ناپیوسته بر روی سنگ های اصلی می شود و عمل فرسایش یعنی جابه جا كردن مواد آسانتر می كند.
معمولاً هوازدگی را با توجه به عوامل ایجاد آن به دو نوع فیزیكی و شیمیایی تقسیم می كنند.

  هوازدگی فیزیكی :

در این نوع هوازدگی ،‌سنگ ها به قطعات كوچكتر ولی با همان ساختمان و تركیب شكسته و خرد می شوند. به نظر می رسد مهمترین عامل مؤثر در هوازدگی، انجماد آب در داخل درز و شكاف سنگ ها باشد. با عمل انجماد، تقریباً 9 درصد به حجم آب افزوده می شود . هر چه تعداد دفعات انجماد و ذوب در داخل شكاف سنگ ها بیشتر باشد. تخریب سنگ ها سریعتر انجام می گیرد.

  فكر كنید : 
عمل تخریب سنگ ها توسط یخ زدن آب ، بیشتر در چه مناطقی از زمین و چه فصل هایی از سال صورت می گیرد؟

بیشتر در مناطق كوهستانی و در فصل های پائیز و زمستان بیشتر صورت می گیرد.
 

رشد بلور كانی های ثانویه در میان درز و شكاف سنگ ها، خصوصاً در نواحی بیابانی،‌ممكن است مانند یخ بستن آب سبب ایجاد فشار و در نتیجه خرد شدن سنگ ها می شود. سنگ های زیرین همواره تحت فشار سنگ ها بالایی قرار دارند. با فرسایش سنگ های بالایی، فشار از روی سنگ های زیرین برداشته می شود و قسمت های سطحی این سنگ ها انبساط پیدا می كند. در نتیجه این انبساط ،‌قسمت های سطوحی سنگ پوسته پوسته می شود و به صورت لایه های نازك جدا می شود.

  تفسیر كنید‌: 
پس از حفر تونل های راه سازی،‌كف تونل دائماً پر از خرده سنگ می شود. علت آن چیست؟

وقتی كه تونل حفر می شود با كندن سنگ ها فشار از روی بعضی از سنگ ها برداشته می شود و در نتیجه سطح آنها بر اثر انبساط كم كم خرد شده و بداخل تونل می ریزد. برای جلوگیری از ریزش باید دیوارها و سقف تونل را با سنگ های مخصوص و سیمان پوشانید.
 

  فكر كنید : 
به نظر شما، تغییرات دما روی سنگ هایی كه از یك كانی درست شده اند بیشتر است یا سنگ هایی كه از چند كانی ساخته شده اند؟ دلیل آن چیست؟

سنگ هایی كه از چند نوع كانی درست شده اند. زیرا میزان انبساط و انقباض همه ی كانی ها یكسان نیست. بعضی میزان انبساط بیشتری دارند و بعضی كمتر كه همین موجب اختلاف حجم قسمت های مختلف سنگ شده و آن را متلاشی می كند.
 

هم چنین بر اثر فعالیت های گیاهان و جانوران ،‌.... و انسان نیز هوازدگی انجام می شود. ریشه ی گیاهان برای یافتن مواد معدنی به داخل درزها و شكاف ها فرو می روند و با رشد خود قطعات سنگ ها را از هم جدا می كنند. جانوران ..... با فعالیت های انسانی مانند راهسازی، استخراج از معادن و ... سبب قرارگرفتن ذرات دست نخورده ی سنگ ها و كانی ها در سطح زمین و هوازدگی آنها می شود.  

  هوازدگی شیمیایی:

در هوازدگی شیمیایی، تركیب سنگ ها و كانیها تغییر می كند و در نتیجه آن ، مواد جدید بوجود می آید. هوازدگی شیمیایی است. گر چه آب خالص غیرفعال است ،‌اما وجود مقدار كمی از مواد محلول، آن را فعال می كند. تركیب كانی ها با آب ، یكی از مهم ترین واكنشهای شیمیایی به خصوص در كانیهای سیلیكاتی است. در اثر این واكنش ،‌از فلدسپات ها خاك رس بوجود می آید.
یكی دیگر از عوامل هوازدگی شیمیایی انحلال است. آب یكی از فراوانترین حل كننده ها در طبیعت است. البته باز هم آب خالص سنگ ها و كانیها چندان مؤثر نیست ولی آب با همراه داشتن مقداری كربن دی اكسید خاصیت اسیدی پیدا می كند كه در این صورت قدرت انحلال آن زیاد می شود و می تواند بر بیشتر كانی ها اثر بگذارد و آن ها را تغییر دهد.
سنگ ها و كانیهای محلول در آب در نواحی مرطوب با سرعت بیشتری تخریب می شود.
از راه های دیگر هواشناسی شیمیایی تركیب شدن اكسیژن با كانی هاست. البته وجود آب و گرما سبب سرعت اینگونه واكنشها می شود. به همین جهت ، این نوع هوازدگی در مناطق گرم و مرطوب بیشتر دیده می شود. سنگ ها و كانی های آهن دار زودتر از سایر كانی ها با اكسیژن هوا تركیب شده و ویژگی های خود را از دست می دهند.
موجودات زنده نیز می توانند موجب تغییرات شیمیایی در سطح مواد زمین شوند